Hanggang sa susunod na taon!

Posted in Blog, Photos | Leave a comment

Graduation and Departure photos

Posted in Blog, Photos | Leave a comment

Poetry Slam at Mountain Cloud Bookshop

Congratulations to fellows who participated and won in the Poetry Slam: first place winner Jenny Ortuoste, second place winner Axel Pinpin, and participants Yvette Tan and Nerisa Del Carmen Guevara.



Posted in Blog, Photos | Leave a comment

Khavn De La Cruz’s “Kulas & The Last Playground” [trailer]

Posted in Blog | Leave a comment

Khavn De La Cruz’s Poetics

MAGNUM OPUS

I write for myself. I write to become immortal. I write so you would love me. I write to find what I’ve been looking for. I write to burn in hell. I write to taste heaven.  I write because I’m blind. I write because I don’t know how to speak. I write because I know nothing. I write because we’re different. I write because I can’t breathe. I write because my heart is broken. I write because my heart is bleeding. I write to have. I write to have not. I write because of you. I write because my back aches. I write because I can’t sleep. I write because of jet lag. I write because my bed is crumbling to dust. The Post-surrealists. Clayton Eshleman. Jerome Rothenberg. Pierre Joris. Emmanuel Torres and Benilda  Santos and Tony Perez and Corazon Lalu and Kidlat Tahimik. The composer Michel legrand. The songwriter Andreas Mattsson. Roy Andersson. Vasko Popa. I don’t want to wake up in the same bed twice artistically. I want to renew the world by annihilating it. I want to skin life alive. I want to turn truth inside out until it becomes a lie and turn the lie inside out until it becomes truth. I want to burn history and smoke its ashes. I want to kill the living and raise the dead. I want to embrace the darkness until the light becomes blind. I want to sing until I’m shot. 30 feature films some shot in a day. 100 short films some shot in less than half a day. A dozen books. 1001 songs, song cycles, rock operas, piano solos, most written in one sitting. I have 3 bands. Vigo, Fando & Lis and The Brockas. There is no day but today. So I seize it. This is my compulsion. This is my phobia. This is my philosophy. This is my morality. This is my aesthetic. I live in mortal fear of stopping because it leads to doing nothing.  Momentum is my religion. Rust never sleeps. I die tomorrow. One day all will be made clear. One day when it’s too late. Everybody is a magazine. We all have issues. These are mine.

Posted in Blog | 1 Comment

John Torres’ Poetics

Kung ano, paano, at bakit ako nagsusulat

Hindi ko kayang magsimulang magsulat mula sa blangkong papel. Kaya naman pelikula ang naging outlet ko, dahil pwede akong magsimula sa larawan at tunog.

Mahiyain ako simula bata kaya simula noong gumawa ako ng mga una kong short films, humihiram na lang ako sa kung anong nangyayari sa harap ko. Mas madali. Libre, at nandyan na. Mula sa paghiram ko mula sa larawan, idinidikit ko ang mga iyon sa sariling karanasan. Karanasang magkamali, magmaktol, karanasang magtanong.

At hawak ko ang kamerang kasama ko, dama ko sa panonood ko ng mga eksenang nakunan ko ang pulso ng kalooban ko, kung kailan ako kabado, kung kailan lumalim ang hinga ko, kung kailan nakatatunganga, manghang-mangha.

Sa mga mahahaba kong pelikula, ikinuwento ko ang personal na karanasan bilang isang mangingibig, terorista, rebeldeng anak – sa Todo Todo Teros at sa Taon Noong Ako’y Anak sa Labas.

Naghanap ako ng panibagong panghihiraman sa ikatlo kong pelikula, Ang Ninanais (Refrains Happen Like Revolutions in a Song). Sa pagpunta ko sa Iloilo, kung saan gumawa ako ng pelikula base sa tono ng bose at hindi ng wika, humiram ako sa mga bagay na hiwalay sa salita, na may paglalambing at pakikipaglaro sa kanilang sariling kultura, paniniwala at kasaysayan. Kinilala ko ang sarili ko sa mga nakita ko sa kanilang mukha habang nakatuon ang aking kamera, nakatitig mula sa malayo.

Kung mapapanood ang pelikula, ang subtitles na nakalista ay hindi “tugma” dahil hindi sila tamang salin ng kung ano ang sabi nila sa eksena: prosesong dokumentaryong sinulatan ng panibagong kuwentong idinidikta ng boses at mukha. O inimbento.

Ngayon, eto ako’t nagsusulat ng maikling kuwento na humihiram naman sa isang idolo sa paggawa ng pelikula: si Ishmael Bernal. Dahil hindi ako makapagsimula sa blangkong papel, naghanap ako ng limitasyon sa pamamagitan ng paghiram mula sa kanyang pelikula. Base sa pagkasunud-sunod ng pamagat ng pelikula at movie posters niya mula sa kanyang published filmography, lilimitahan ko ang daloy ng kuwento sa kung ano ang pamagat, poster, o kung anong memorable scene or dialogue na nakapaloob sa pelikula.

Bunga ng paglalaro ng isip ang maikling kuwento, at gustuhin ko mang magsulat mula sa wala (o sa lahat), hindi ko kaya. Masyadong malinis ang blangkong papel, masyadong madulas, hindi bagay sa mga “bright ideas” ko.

Naniniwala ako sa mga nangyayari sa harap ko, sa mga nadidinig, sa mga biglaang liko ng kalye, sa mga sementadong daan, sa halina ng mga nakaturong dahon.

Nais kong makumpleto ang proseso sa pagdugtong ng sequence treatment and maikling pelikula para maging mestizong kung-ano, ngayon naman nakatuon sa mga pelikulang sumunod sa lost film ni Bernal, ang pangalawang bahagi ng kanyang filmography. Inilista ko ang mga pamagat ng mga pelikula at kinontrahan ko ng mga pelikula naman ni Bobby Suarez, ayon sa pagkakapareho ng taon ng pagpapalabas nila sa madla.

Mayroon na akong ideya kung anong mangyayari, pero, gaya ng prosesong kumportable ako, hihintayin kong mabulungan ng limitasyon ng mga bagay na nakikita’t nadidinig at nararamdaman ko kung paano dadaloy ang kuwentong, bubuuin ko bilang dulang pampelikula.

Films after Bernal’s Scotch on the Rocks…

(To be developed as a story treatment for a film, based on the second part of Ishmael Bernal’s filmography, antagonized by Bobby Suarez’ films, year by year.)

EXT.

1975- Huwag Pamarisan:Mister Mo, Lover Boy Ko

INT.

1975- Lumapit…Lumayo ang Umaga

INT.

1975- Babaeng Hiwalay sa Asawa (Anna Karenina)

VS.

1975 – Master Samurai

EXT.

1976- Ligaw na Bulaklak

VS.

1976 – They Call Him Chop Suey

INT/EXT.

1976- Tisoy

EXT.

1976- Nunal sa Tubig

INT.

1976- Dalawang Pugad, Isang Ibon

INT.

1976- Lahing Pilipino Bonifacio Episode

EXT.

1976- Walang Katapusang Tag-araw

INT.

1977- Lagi na lamang ba akong Babae?

VS.

1977- Bionic Boy

INT.

1978- Ikaw ay Akin

VS.

1978- Cleopatra Wong and 1978- Dynamite Johnson

EXT.

1979- Menor de Edad

VS.

1979- Devils Angels/Devil’s Three/Pay Or Die

INT.

1979- Salawahan

EXT.

1979- Boy Kodyak

INT.

1979- Bakit May Pag-ibig Pa?

EXT.

1980- Aliw

INT.

1980- Good Morning Sunshine

EXT.

1980- Sugat sa Ugat

EXT.

1980- City After Dark

EXT.

1980- Girlfriend

INT.

1981-Pabling

INT.

1982- Ito Ba Ang Ating Mga Anak?

INT.

1982- Galawgaw
EXT.

1982- Relasyon

EXT/INT.

1982- Hindi Kita Malimot

INT.

1982- Himala

EXT.

1983- Broken Marriage

VS.

1983- The One-Armed Executioner

EXT.

1984- Working Girls

VS.

1984- Rhapsody in Wood (Documentary)

EXT.

1984- Shake, Rattle and Roll, Refrigerator Episode

EXT.

1985- Gamitin Mo Ako

VS.

1985- Warriors of the Apocalypse/Searchers Of The Voodoo Mountain

INT.

1985- Hinugot sa Langit

INT.

1986- The Graduates

VS.

1986- American Commandos

EXT.

1987- Working Girls 2

EXT.

1987- Pinulot Ka Lang Sa Lupa

INT.

1988- Nagbabagang Luha

INT.

1989- Pahiram ng Isang Umaga

VS.

1989- Red Roses for a Call Girl/ Manila Tattoo

Fade Out:

Fade In:

EXT.

1992- Mahal Kita, Walang Iba

EXT.

1994- Wating (Streetsmart)

END

 

Posted in Blog | Leave a comment

Clarissa Militante’s Poetics

 

 

WHY I WRITE

 

My reasons for writing may be changing.  There is not one overarching philosophy or influence underlying these reasons. I can only cite specific occasions when I felt the need to acknowledge the question “why do I write?” When I’m deep into a novel—reading the work of others—I get convinced that I need to write too, as I realize that I make sense of the world and its chaos through fiction. I write because I am an avid reader of fiction. Fiction is the medium through which I understand histories, ideologies, philosophies, religions, etc. But I will contradict this faith in fiction by saying that it is only in accepting the limitations of literature that I am able to write.

I was in the midst of writing my novel “Different Countries” when the Greenbelt explosion in Makati happened, and I felt then the unreality and insignificance of writing if I would just continue with it, undisturbed by the horrible event. Yet it was another horrible news, that of the disappearance of activists, specifically of Jonas Burgos and Karen Empeno, both of whom I did not personally know, that would compel me to write the first scene of said novel, believing that it would be my first chapter. As it turned out, it would not be.

During several occasions while finishing the novel, I also entertained guilt as I doubted the power of my motivation to write or the validity of my objective when I began writing, especially about “giving voice” to the disappeared. But it was again only by writing that I was able to free myself from my desperation about what’s happening in society. My writing saved me more than it saved Karen, Jonas and other victims of enforced disappearance. This reality I am learning to live with.

I started writing short stories in Filipino when I was in college, having acquired the penchant for creative writing as a consequence of being in the literature program of La Salle; after college, my only published story was “Mira, Tanso, Baril” in the National MidWeek.  I submitted short story entries to Palanca a couple of times and did not win. But I cut short whatever writing career I imagined I would have. I was convinced at that time that my writing didn’t serve my political cause. I knew my endings then, but I didn’t know how to write the stories that would bring me to the endings.  Now, I guess, I have the stories but I don’t know how to end them.

 

HOW I WRITE

I am convinced I couldn’t have written “Different Countries” if I hadn’t written my first manuscript, still unpublished and unready to be let out in this world.  It was my rite of passage in coming back to fiction writing; at a more practical level, it was a dress rehearsal that set the stage for writing “Different Countries.” After I “parked” the earlier manuscript which I wrote for about five to six years, the story/stories that eventually went into the second novel “came” to me. It had become easier writing the stories. The first scene I wrote, as I said, was motivated by the anxiety I felt about news of enforced disappearances. Then I stopped. I read history and other political stuff, and came across this essay by Foucault on the connectedness/disconnectedness of historical events; the validity of believing that there are big historical causes that have big historical effects as if these effects were inherent in the causes. But I may even have misread him. If engaged, I could not even enter into an intellectual debate about this, but at that time something clicked in my mind and the idea connected with more personal scenes and thoughts, and the writing of the manuscript proceeded.

 

Sometimes I will observe scenes around me, and I would be motivated to write a story about what these different, unrelated scenes, like that time when I saw this group of three young boys loitering around UP, carrying a plastic bag which they used for the scraps and wastes they picked from the ground.  The first time I saw them was on one late chilly afternoon, when they seemed to emerge from a cloud of mist.  I had the urge to give them names, to create stories that would make me “know” them.  Eventually, they were “transformed” by experiences of children that I picked from some memory of personal encounters with other children during my advocacy work with an NGO.  But the same process I mentioned above would be repeated—I would need some “back up” idea, or what Ma’m Charie called issues, to get the fictional world and character going. It’s only when a scene in my mind connects with a question or dilemma that I could go on writing. It’s not that I intentionally seek issues and imbue my stories with them—maybe it’s more like my writing cannot happen without my social-political activism, and my activism will be less defined if I am not writing.

I am not able to explain to myself the meaning of scenes while I am still in the process of writing. As Arundhati Roy said, a writer is a medium through which stories are born, written. What I do with intent and planning is the mapping of the scenes after I’ve written them; they should have some kind of “logical” flow, not necessarily based on the chronology of the events in the stories or characters’ lives.  Now that I am rereading my novel, I find myself often asking myself why I wrote a certain scene; what did I mean by what I wrote. Was I expressing a personal belief or philosophy?  I am amazed and amused by the meanings I discover, and the ones shared to me by those who’ve read the book. The two perspectives sometimes are in stark contrast with each other, but at some level I do accept that I am no longer the sole owner of my characters and stories now that the novel has been published into a book.  There is this thought that the writing is mine, but the authoring—the book—is a necessary consequence of the act of writing. Writing is done in solitude, authoring is a more social/public act. The extreme result of merely writing is obscurity, making the act or process of becoming author necessary, but external to the writer.

 

Posted in Blog | Leave a comment

Ronald Baytan’s Poetics

GOD SAVE THE QUEEN

Personal Essays   by   Ronald Baytan

Youth is the gift of nature, but age is a work of art.

—  Stanislaw Lec

The art of losing isn’t hard to master;
so many things seem filled with the intent
to be lost that their loss is no disaster.

— Elizabeth Bishop, “One Art”

Ah the circle closes

Same old withered roses!

— Allen Ginsberg, “Maybe Love”

The title of my current project, like the two previous books, contains the word “Queen.”  Despite the fact that naming the self “queen” is lethal, almost self-immolating, in a very effeminophobic gay culture, I have no qualms about using the word.  As I’ve always taught my students, nomenclatures will always be inadequate to fully capture the complexity of our lives.

Given the title of the collection, the book is undeniably gay (after all, what else can the work be but gay, given my subject-position as a gay writer?  And no matter what I do, even if I talk about “non-gay” matters, the collection will still be gay by virtue of the consciousness that engendered it)—but it is more concerned with midlife.  Finally, the 25-year old queen is turning 40 in a year’s time.  So what now?

God Save the Queen has a heavy stamp of the “I,” an inevitable feature of the genre I am writing in.  Creative nonfiction is always about the “I,” even when narrator/persona is talking about someone or something else.  The tone and the insights emerge from a certain consciousness, a certain bias or perspective, and it is this particular consciousness, this “I,” that will give the work its flavor, its grit, its uniqueness.

I would also like my little narratives to function as, to use Barbara Tuchman’s words, “a prism of history.”  Some parts of the book are meant to memorialize the gay culture of today, and of the recent past.   The old feminist maxim still stands: “The personal is political.”  Through my little stories, I hope to give the future generation not only a voice but also a “usable past.”

God Save the Queen will be composed of chapter-length autobiographical narratives/personal essays about being a middle-aged gay man.  Danton Remoto and Michael L. Tan wrote moving essays about turning 40. I guess I am following suit.  Never did I imagine that I would one day write about aging, too.

With midlife (or getting there fast) as the thematic center, the project will cover the following sections:

  • A re-examination of my youth—high school life, finding and losing my religion, adventures in college, heartbreaks, being a sissy nerd, nostalgia, more nostalgia.
  • Pedagogy—my life as a teacher; the things I’ve learned from teaching for more than 18 years; the writers/teachers who influenced my practices/methods as a teacher; memorable students, the remarkably brilliant and the terrifyingly beautiful.
  • Family—my strange family of three which includes my mother, my brother and myself, plus my other siblings living elsewhere; the irreconcilable differences that haunt our family; dogs and other pets; my relationship with my father.
  • Pinoy culture—observations about being Pinoy; the idiosyncrasies of our culture; why I hate being in this country and why I love it; the most memorable strangers I have encountered.
  • Gay life—ruminations about Pinoy gay culture; the dating stories, my friends’ and my own; the cruising rituals; my life with my equally aging becky best friends.

I am planning to play with form in this book.  Some works will take the form of little anecdotes and vignettes, quotable quotes, dialogues, tabloid blind items, speeches, book reports, love letters, sudden fiction, complaint letters, and other documents/texts.  I am using these various forms to complicate notions of “truth.”  Why write an autobiographical narrative as if it were a short story utilizing multiple points of view?  Why use speeches and reports?   I want to defamiliarize readers in my book. I want to show how “truth” arrives at our door in different shapes.  After all, we all know that there are different ways of “inventing the truth” (to use Zinnser’s words), not to mention that sometimes something is so true that it becomes fictional, or the other way around.  In addition, a writer has to acknowledge the limits of the eye/I in her work.  The various “unconventional” forms function as my own admission and affirmation of nonfiction as, like any other work of art, a “made-up” thing. Partly inspired by Brecht, I want to show/remind my audience/my reader that what they are witnessing is not the Truth, not Reality, but only an approximation, a re-presentation, a self-presentation.  One is supposed to tell the truth, but whose truth, and what truth?   The manner of telling ultimately determines the matter:  Form becomes truth.

How much of the “truth” will be told?  Everything that my poor brain can remember.

One of the best things about getting old is mustering the courage to speak one’s mind without having to care about what the others will say.  I no longer have to be conscious of my looks (well, at least not so anymore); I no longer have to say things to please others; I no longer have to depend on others to live or to live my life; I no longer have to be friendly to everyone at the university to make it as an academic.

But the best part of it all is self-knowledge.  Now, I know where all this drama, this catwalk, this pose, is leading to: my demise and the demise of the ones I love.   I have learned life is a series of losses, a room full of empty chairs, a constant quarrel with God, a confirmed booking for the final flight.

First the body shows signs of breaking down, or falling apart. Then, the body decides to let go.  I am now in the breaking down stage. And it’s too early.  And I am not exactly ecstatic about it.

What is a queen if she can’t remain beautiful for all time?   “Youth and beauty conspire,” I once wrote in one of my poems; and never is beauty, or youth, more prized than in the lookist gay culture.  There is no room for ravaged faces and misshapen bodies in our community, and no botox can keep the wrinkles away permanently.

I have always wanted to become muscular.  I have been going to the gym for ten years, but each “season” can last for only two months at most because my body is frail. Just when the pectoralis major had begun to increase in size, I would have to abandon the gym because of a tendon or muscle problem.  That is why the queen is perpetually flat-chested!   For years, I have had problems with my neck, back, shoulder, and upper arm, which have made it impossible for me to lift heavy weights. The irony is that my injuries were never caused by weightlifting; working out may have aggravated my medical condition but it was never the principal cause of my misery.  I have gotten tired of visiting the rehab unit of Chinese General Hospital where my “batchmates” are men and women in their fifties up.  I would often hear old women complaining about their age, some even saying that they are ready to go, that they want to die.  I am only turning forty but I have the bones and muscles of a sexagenarian.  I also have other health problems (e.g., the onset of diabetes, uric acid, arthritis, mild asthma) that have often made me look up to God in protest.

Being forty or close to it in the gay culture is to be near obsolescence, if not extinction.  But what most gay men—young and old—fear is not only the loss of beauty.  It is the fear of one day ending up alone.  Heterosexuals reproduce so that, at least genetically, they know they will live on.  Most of them can have children who, they hope, will take care of them in their twilight years.  Gay men have no one to turn to but themselves, and by the time they get to the pre-departure area, most of their friends and contemporaries will have gone ahead.

I am writing this book because the fears of the queen are real.  But if the book were simply about fears, then it would not be worth writing at all.

The body’s decline notwithstanding, age brings with it an invaluable gift: wisdom.  Age clears our vision.  This collection, rather than grieve for the body’s covenant with gravity, is not solely about things lost, or the onset of decay.  It is, I hope, about things gained: “the brightening glance” (Yeats), the translucent insight, paid for dearly with one’s own frail body, with one’s coming to terms with mortality (Being) as a scintillating presence—and present.

Posted in Blog | Leave a comment

Backtrack: Unang Araw sa Baguio (BenCab Museum)

Posted in Blog, Photos | Leave a comment

Genevieve Asenjo’s Poetics

Pagpapabitay sa Matandang Kahoy na Inyam sa Isla Boracay

(Sanaysay sa “Ano ang Aking Sinusulat, Papaano, at Bakit?”)

Pagkatuto sa Unang Nobela, sa Lumbay ng Dila

Una kong napagdesisyunan magsulat ng nobela minsang nasa coffee shop at muling nadalaw ng mga katanungang “Kung tatapusin ko ang Ph.D., ano ang isusulat ko sa panahon ng bird flu, terorismo, at palawak na divisyon ng mahihirap at mayayaman dala ng globalisasyon? Paano mas magiging makabuluhan bilang akademiko at manunulat?”

Pagkukuwento ang aking “energy field” at sinasabi ng mga iskolar at kritiko na nakakatulong sa “pag-aakda ng bansa” ang pagsusulat ng nobela. Gusto kong paniwalaan na nakaambag dito ang Lumbay ng Dila (C & E/DLSU, 2010). Sa wikang Filipino at sa tono na pagtatangka sa “literary blogging,” nakita ko ang potensyal ng nobela sa hangarin kong maging pampublikong-intelektwal.

Makakalakad palabas ng ivory tower ng unibersidad ang nobela.

Nabasa ako, binabasa, babasahin, hindi lamang ng mga kapwa manunulat at estudyante, kundi ng mga kaibigan, kamag-anak, kababayan.

Sa pagsulputan ng mga social networking site, nakita ko rin ang maraming kabalintunaan, kontradiksyon. Nasa panahon tayo na sumpa ng indibidwal ang patuloy na pagsusulat ng sarili sa limitadong espasyo na kanyang binabayaran sa iba’t ibang porma ng komunikasyon na produkto ng kapital. Panahon rin ito na ang dikta ng kita ang siyang dominanteng nagdidisenyo sa lokal at nasyonal na mga komunidad bilang “customized cottages” na “locally produced” at “globally distributed.”

At ang unibersidad mismo, ang buong akademikong institusyon, sa mga programa nito sa panitikan at malikhaing pagsulat, ay isang pagbrika.  Isang produkto ang manunulat. Isang produkto ng manunulat ang nobela.

Isa pa.Gusto ko pang sumulat ng isa pang nobela. Baka, at bago pa, status update na lang at post shout ang aking mayari, malikha.

Multilingwalismo dahil ang bawat rehiyon ay bansa, ang bawat tao ay bansa ay kalibutan.

May isa akong naisulat na papel sa gradwadong paaralan: “Owning Hybridity: The Performative, Postcolonial Paramoedya Ananta Toer in This Earth of Mankind.” Nabanggit ko rito ang isa mismong sanaysay ng Indonesyang manunulat na ito na “My Apologies, in the Name of Experience.” Binatikos ni Toer ang tinatawag niyang kampung na kultura at sibilisasyon ng Java saan, aniya: “they bathed in the blood of their own brothers.” Tinutuligsa niya ang mito ng kagalingan ng Java – na minsan man, hindi natalo ang mga ito –  sa kanilang pakikipaglaban sa mga Dutch at Europeo.  Ikinukuwento ito sa wayang at pinapalaganap sa Mahabharata, Ramayana, at Babad Tanah Jawi na ayon pa kay Toer, mga akda ng “court poets” at kung gayon, mga alipin ng kapangyarihan.

Argumento ko sa papel na ito na kahanay ni Toer si Franz Fanon, ang rebolusyonaryong African at psychiatrist, sa kanyang konsepto ng nasyonalismo. Sa “On National Culture” sa Wretched of the Earth, diniskurso ni Fanon ang evolusyon ng rebolusyonaryong-intelektwal na mamamayan sa tinatawag niyang “national consciousness” na “which is not nationalism” at siyang pinaniniwalaan niyang “the only thing that will give us an international dimension.” Kasabay sa pagkilala ni Fanon sa kahalagahan ng nasyonalismo sa paggatong ng kontra-kolonyal na pakikibaka, nagbabanta siya sa pag-usbong ng “national burgeoisie” na sa proseso ng pagpapalawak at pagpapalakas ng kilos-nasyonalismo, pansariling interes at etnosentrismo ang maaari nito at tuluyang itatanghal.

Nakikita ko kina Toer at Fanon ang lapit ng aking poetika at politika kaugnay sa “pag-aakda ng bansa.” Higit pa dahil sumasang-ayon din ako kay J.Neil Garcia sa kanyang libro na Postcolonialism and Filipino Poetics sa kanyang kritisimo sa “katutubong kaakuhan” nina Virgilio Almario at Gemino Abad at sa “pantayong pananaw” ni Zeus Salazar. Sa limitasyon ng mga pinag-aralang kritiko sa bansa, kumatig si Garcia sa posisyon ng Caribbean na kritikong si Stuart Hall sa paglalarawan nito ng postkolonyal na identidad bilang “split” sa aksis ng pagkaka-pareho at pagkakaiba, ng pagpapatuloy at pagbubuwag saan ang identidad ay sabdyek sa patuloy na laro ng kasaysayan, kultura, at gahum. Becoming. Work-in-progress. Sa paglilimi ni Garcia, ito ay nangangahulugang pagtanggap sa “hybridity” ng identidad at buhay saan hindi dapat hinahanap ang  “recovery” ng “glorious past” sa hangad nating madiskubre kung sino tayo.

Kinukumpira ni Fanon ang aking karanasan at reflexivity sa sarili kong edukasyon at evolusyon bilang manunulat. Tinatanguan ko, sa aking mga kontradiksyon, ang argumento ni Garcia.

Ang nobelang Filipino, kaugnay sa kasaysayan bilang “sanaysay na may saysay,” ay ang pagtatanghal sa “noon” sa “ngayon:” sa mga sanhi at bunga; sa mga intervensyon at pagbabak-las; sa pag-alaala at paglimot. Ang paglikha ng kasalukuyang henerasyon sa sarili nitong mito: sa iba’t ibang wika sa bansa, sa pagiging bansa ng bawat rehiyon, at sa pagiging kalibutan ng bawat tao at bansa.

Kalibutan. Salitang Kinaray-a, Hiligaynon, at Cebuano para sa mundo, daigdig, sanlibutan. Puna ng Lola ko noong bata tuwing pasaway ako o engot: “Ay, nga bata ‘kaw, daw wara’t kalibutan” (“Ay, na bata ka, parang walang malay/walang alam.” O masasabi ring walang animo.)Ibig sabihin, para sa kamalayan ng mga Bisaya, ang kalibutan ay hindi lamang mundo/daigdig/sanlibutan na lumilibot sa aksis nito, o nalibot nina Magellan at Pigafetta tulad ng sinasabi ng mga teksbuk, kundi ang pagkakaroon ng wisyo, ng kamalayan, ng kaalaman tungkol dito, at kung gayon, ang paglibot dito at pag-angkin, na siyang dapat – ang moral na adhikain at pagsusumikap ng bawat indibidwal.

Kaya sa Kinaray-a ang pangalawang nobela, dahil ito ang boses sa isip, na bumabalik at nagpapaloob ng oral na katangian ng pagkukuwento, sa modo ng “abangan ang susunod na kabanata” sa panahon ng e-book.

Sinusundan ko ang mga debate sa bansa tungkol sa panitikan at wika: Ingles vs. Tagalog/Filipino, Tagalog/Filipino vs. iba pang wika sa bansa, at ang Mother Tongue-Based Multilingual Education (MLE).

Tulad ng punto ni Terry Eagleton sa After Theory na hindi pa masasabing tapos na o laos na ang teorya dahil kailangan pa ngang makita at maramdaman ang kongkretong epekto at impluwensya ng teorya sa pagtulong-lutas ng mga reyalidad tulad ng paglobo ng populasyon, global na kahirapan, at marami pang iba, ganito rin ang masasabi sa isyu ng wika at panitikan sa bansa. Maging sa pang-araw-araw na buhay sa akademya. Gayunman, sa ganang akin, mas gusto kong magsulat.

Ibig kong sabihin, masasabi ko na naresolba ko na sa personal na level ang ganitong isyu, kaya ang patuloy na pagsusulat sa Kinaray-a man o sa Hiligaynon o sa Filipino o Ingles. Para sa akin, ang mga magaling sa Ingles, sumulat sa Ingles, at s’yempre maganda rin kung matututo rin sila ng Filipino; magsulat rito tulad ng gina(ga)wa nina Bienvenido Lumbera, Isagani R. Cruz, Rolando Tolentino. At hindi lang sa Tagalog o Filipino, maganda rin kung mag-aral din sila ng iba pang wika sa bansa tulad ng Cebuano, Bikol, Hiligaynon, Iluko.

Ang mga nagsusulat naman sa Tagalog at/o Filipino, ganuon rin dapat ang gagawin: mag-aral din ng ibang wika sa bansa, maliban din sa Ingles. Ang mga nagsusulat naman sa rehiyunal na wika, magsulat lang din nang magsulat. At hindi rin kailangang kontrahin sakaling nag/magsusulat din sila sa Filipino at Ingles.

Kailangan lang, sa anumang wika, magaling ka. Iyon lang ang dapat at mahalaga. At magkaroon ng mambabasa. Kaya ang pagtutulungan dapat. Lalo na sa pagsasalin.

Ngayon, sa isyu ng representasyon sa global na mundo, bakit nga ba mga manunulat lang natin sa Ingles (maliban kamakailan kay Edgar Clabia Samar) ang nakakapunta sa Iowa at sa kung anu-ano pang mga internasyonal na pagtitipon ng mga manunulat? Marami pa dapat ang maipadala tulad ng pagpadala na ginawa ng PEN kay Jun Cruz Reyes, kasama si Wendell Capili, sa Japan nitong 2010. Bakit hindi rin isang manunulat sa Cebuano, Bikol, Kinaray-a, Hiligaynon, Iluko – kapantay ng manunulat sa Ingles at Tagalog – sa pagrepresenta ng manunulat na Filipino sa mundo? Alam natin na ang mga Koreano, Intsik, Hapon, Arabo, maging ang mga karatig na bansa sa Timog Silangang Asya, nagsasalita at nagsusulat sa kani-kanilang sariling wika sa loob at labas ng kani-kanilang mga bansa. Alam rin natin na hindi problema para sa mga manunulat sa bansa ang pagsasalita at pagsusulat rin sa Ingles sa internasyonal na eksena. Sakaling mayroon man, may interpreter at tagasalin, at di nga ba, global ang Pinoy?

Kaya sa Kinaray-a ko ito sinusulat, ang Kamatayon sa Isla Boracay, dahil iyan ang pitik ng aking isip, iyan ang boses na aking naririnig: ang daloy, ritmo ng Kinaray-a – nabubuhol itong mga linya’t pangungusap sa Kinaray-a.

Binabalak ko itong gawing e-book. Libre at sa istilong ”Abangan ang Susunod na Kabanata.” Magiging inter-active ito. Magkakaroon ng pahina o features saan pwede nilang maguhit ang mga karakter, ang mga eksena, ang mga lugar. Papatok man o hindi, basta natapos ko, matapos ang nobela, maglilimbag din ng kopya.

Dahil New Ph.D. Grant ko ito, ang salin o ang versyon sa Filipino ang aking ipapasa. Para hindi rin naman sila mamroblema sa evaluator. Para mabasa rin ako ng aking mga estudyante. Ninyo. Noon pa man, kasali na ako sa pangarap na magkaroon ng pambansang wika, at ito ang Filipino, ayon sa aking pagkaintindi, na base sa Tagalog at pinapalooban ng Espanyol, Ingles at ng mga mayor na wika ng bansa.

Gaya ng tunog at daloy ng Lumbay ng Dila at nitong Kamatayan sa Isla Boracay.

Pinapaniwalaan ko ang Filipino, dahil narito na nga kami, tutuo: tunog-Kinaray-a, tunog-Hiligaynon, tunog-Bikol.

Eh ang libro? Sa The Gutenberg Elegies: The Fate of Reading in an Electronic Age,, itinanong ni Sven Birkerts kung ang mundong nilikha ni Henry James ay makalalakad pa sa panahon ng produkto ni Bill Gates, at kung ang mga libro na nakilala natin, sa kanilang tinta sa papel, sa kanilang mga pahina na matutupi sa pagbabasa ay tuluyan nang patay. Hindi lang si Birkerts ang nagsabi nito. Marami. Tulad na nanghihingalo na rin ang akademya, ang humanidades – lahat na rin ng shortage narito na, kalamidad at peste, pati UFO at ET. Makaka-migrate na rin daw tayo sa ibang planeta.

Palagi, ibinabalik ako sa doon po sa amin, bayan ng Antique…kung hindi na po kayo magbabasa, kung wala na po kayong espasyo para sa mga libro, doon po sa amin, maraming bata ang nangangailangan ng libro, pati matatanda. E-book? Kindle? Alalahanin nating marami rin po ang hanggang ngayon, wala pa ring koryente, wala pang kompyuter.

Eh paano naman ang mga may kompyuter at libro pero ayaw naman o tamad o hindi nagbabasa? Sa mga klase ko po, nagbabasa kami ng malakas. Pinapabasa, isa-isa. May podcast na rin na tinatawag. Mga posibilidad lamang ang aking nakikita. At kung ‘yan rin ay “naïve optimism,” tulad ng isang komento ng estudyanteng aktibista raw (kutob ko hindi pa niya nabasa si Liwayway Abreu, maging si Bobby Garcia; o alam ang isyu ng DPA sa kilusan) sa politika (kung ano man ‘yan) ng Lumbay ng Dila, sige lang. Sa edad kong ito, ito rin ang isa sa aking mga natuklasan: sa panahon ng pagkabagot, kalungkutan, at pagkadismaya sa sarili, kapwa, at mundo, tunay na kaibigan ang isang magaling na libro, musika, pelikula.

Nasa “Isang Dipang Langit” at “Sunlight on Broken Stones” ang angas ng nobela.

“I am in pain that has no explanations. My suffering is so deep it has no cause neither does it lack a cause,” ani ng makatang Peruvian na si Cesar Vallejo sa kanyang akdang I am Going to Speak of Hope. Kaya Sadyah (with an “h”) Zapanta Lopez ang pangalan ng aking bida sa unang nobela. Sadya, salitang Kinaray-a at Hiligaynon na ibig sabihin ay masaya. Ito ang “pride of fiction” na sinasabi ni Francisco Arcellana: ang kakayahan ng kuwento, ng pagkukuwento, na maging higit kaysa katotohanan, ang “the truth of lies” na sinasabi ni Mario Vargas Llosa, upang makapagsiga ng rebelyon, ng “pasyon at rebolusyon,” ng “talinghaga ng gana,” dahil hindi tayo kailangang makuntento sa kung ano ang reyalidad, lalo na sa ngayon. Ang panitikan, partikular ang nobela, ay isang hakbang, o marahil iilang hakbang, na nau(u)na sa atin.

Kaya ang pangalawang nobela bilang paglalakad ng mas matulin palabas ng sarili.

“Ikaw ba si Sadyah Zapanta Lopez?” Ito ang isang tanong ng mga mambabasa ng Lumbay ng Dila.  Isa sa mga kamakailang paborito kong manunulat ang Italyanong si Cesare Pavese. May isa siyang kuwento na “Among Women Only.” Inaangkin ko ang linyang ito: “And when love is over, and you know who you are, what do you do with these things you’ve learned?”

Sa “On Being Nine and First Seeing the Sea: Writing The Green House” sa A Writer’s Reality ni Mario Vargas Llosa, may ganito siyang sinabi:

What I am saying is that the truths that come out of literature are never the truths personally experienced by the writer or the reader. Literature is not a transposition of the living experience. Real and important knowledge about reality always comes out of literature, but through lies, through a distortion of reality, through a transformation of reality by the imagination and use of words. That is why a novel that tries to depict real experiences in an objective and precise way fails. It cannot succeed because the novel was invented, not to transcribe reality, but to transform it, to do something different, to make of real reality an illusion, a separate reality.

Sa nobela ring The World According to Garp ni John Irving, may isa siyang tauhan na kritiko, si A. J. Harms. Ito ang kanyang rebyu sa nobela ng bidang si Garp na The Novel According to Bensenhauer: “As he becomes more autobiographical, his writing grew narrower, also, he became less comfortable about doing it. It was as if he knew that not only was the work more personally painful to him – this memory dredging – but the work was slimmer and less imaginative in every way.”

“Gumaling na ako sa lumbay ng dila,” natagpuan kong sulat sa dila ng kasalukuyan kong bida, si Acay Amba, kaya ang pagsusugidanun niya sa Kamatayan sa Isla Boracay ng kanyang ka-tribu, ka-lahi na mga Ati at Bisaya, sa sanlibutan na nababagot at naghahangad maka-teleport – Avatar! –  kung hindi man, na, makapag-metamorphosis ala Kafka.

Anatomiya ng Kamatayan sa Isla Boracay

“Write what you know,” sabi nila, turo sa akin, kaya isinulat ko ang lupa sa Lumbay ng

Dila.

“Write what you don’t know,” narinig ko sa sarili, alingawngaw ng mga sabi rin ng iba, marahil sa mga lektyur at pelikula. Kaya ninais kong isulat, sulatin ang tubig – ang dagat.

Bakit hindi ang isla ng Panay? Isa-isa lang. Magsimula tayo sa Boracay, ang pinakasikat na isla.

May New Ph.D. Grant na nakalaan. Susulatin ko ang pangalawang nobela sa labas ng klase, hindi na sa mga coffee shops ng lungsod, hindi na sa aking masikip na condo unit – sa paraiso ng Boracay mismo!

Nadalaw ko ang komunidad ng mga Ati rito, noon pa man. Kilala ko ang mga Ati. Mga kalapit-baryo sila sa amin doon sa Antique. Baka isang Ati nga siguro ako, e. Nabanggit ko sila sa Lumbay ng Dila, bilang mga ninuno. Ngayon, sila na mismo ang magiging mga bida.

Natuwa ako sa pag-isip ng mga pangalan. Mula Sadyah Zapanta Lopez, magkakaroon ng Acay Amba at Matapunay. Sa Facebook account ko, naging handle ko ang Pangga Gen (marami na kasing Inday) at ayon sa mga natanggap kong puna at likes, natuwa naman sila sa pagpapasikat ko ng mga popular na palayaw ng kababaihan sa Bisaya, sa panahon na tunog-Espanyol at Ingles pa rin ang namamayaning pangalan ng mga bidang babae sa telenobela, maging sa kapapanganak na sanggol ng mga kaibigan at kamag-anak. Kapag sumasakay nga ng taksi, komon na at naiintindihan na ng hindi lang mga Bisaya ang ibig sabihin ng palangga.

Bakit kamatayan? Hindi kasi ako suicidal. May pagka-murderous, oo, at pantasya kong maging isang spy (in Angelina Jolie fashion) pero ni minsan, sa tutuo lang, di ko naisip magpakamatay, kahit pa hindi ko ito tinututulan. Gusto ko itong pag-isipan, maintindihan, matanggap bilang isang katotohanan ng buhay, lalo pa at labas-pasok na sa ospital ang aming Nanay.            Gusto kong paglaruan, higit sa lahat, ang pag-uugali ng mga Ati tungkol sa kamatayan. Ang kanilang kalibutan dito, lalo na sa paglilibing. Lalo na nang madiskubre ko sa Brujerias y los cuentos de fantasmas ni Maria Pavon y Araguro ang tungkol sa pagpapabitay nila sa matandang kahoy na inyam at ang pagsalubong sa kanilang kaluluwa ng kanilang tinuturing na haring ibon.

Natuklasan ko rin mula sa sarili mismo, hanggang sa pakikipag-chat sa mga kaibigan at kakilala, na hindi lang stress ang inirereklamo, nararanasan ng karamihan, kundi pagkabagot. Ito ang nagpa-pop-out na icon sa utak ngunit hindi mapangalanan kung minsan. Marahil kapatid ng stress, depresyon, lungkot dahil sa fastfood, fast love, at marami pang uri ng pag-customized sa buhay at pagkatao sa syudad.

Boredom: gusto rin kitang makilala pa, mabigyan ng lasa, ng amoy, ng kulay, ng galaw.

Pakikipag-usap sa Ibang Sanga ng Kaalaman

Marahil dahil noong bata, Science naman talaga ang paborito ko na sabdyek. Siguro dahil mahilig akong manood ng Travel Living, Animal Planet, National Geographic; siguro dahil nabasa ko si Richard Dawkins at nagustuhan at hinalungkat na rin sina Charles Darwin at Stephen Hawking, siguro dahil gusto ko ang mga librong ito: The Hopes of Snakes & Other Tales from the Urban Landscape ni Lisa Couturier, an obsession with butterflies ni Sharman Apt Russell, Dreaming Souls: Sleep, Dreams, and the Evolution of the Conscious Mind at The Problem of the Soul: Two Visions of Mind and How To Reconcile Them ni Owen Flanagan, The Botany of Desire ni Michael Pollan, The Astonishing Hypothesis ni Francis Crick, lalo na ang Unweaving the Rainbow: Science, Delusion and the Appetite for Wonder ni Richard Dawkins, at marami pang iba.

Nakita ko sa mga librong ito ang tinatawag na “the society of mind” ng humanidades at ng siyensya. Kaya sa level ng teorya, nakalagpas na rin ako sa isyu ng “hard science” laban sa “soft science,” at di ko maintindihan kung bakit kailangan silang ihiwalay o paglabanin, maliban na lamang sa pagiging sakim ng tao.

Ang Kamatayon sa Isla Boracay ang ninanais kong versyon ng aking “human ecology.” Lumalakas sa aking isipan, lumilinaw, hindi lamang ang pagbanggit at pagsalarawan ng mga bulaklak, halaman, puno, ibon, hayop, bato – higit sa lahat, ang pag-evoke sa kanilang partikular na katangian, lalo na ang pagkakatulad at kaibahan nito sa tao.

Naniniwala ako sa creative visualization, at sa pagsunod sa kutob. Dumating sa akin, mga biyaya ng mga kaibigan, ang ganitong mga libro: Forest Faces: Hopes and Regrets in Philippine forestry na inilimbag ng Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) Regional Office for Asia and the Pacific at ng Environmental Science for Social Change (ESSC) noong 2008. Noong 2004, inilimbag din ng UNESCO ang Handbook of Mangroves in the Philippines – Panay, at nitong 2008, ng UP Press ang Compendium of the Economically Important Seashells in Panay, Philippines ni Liberato Laureta ng UPV-Miag-ao. Napasakamay ko rin mula mismo kay Dr. Christine Muyco ang kanyang pag-aaral sa sayaw na binanog ng Sulod-Bukidnon ng Panay, sa porma ng documentary film, ang Ga Sibod Dai-a!

Mahalaga sa akin ang mga librong ito at proyekto dahil naisulat nila ito, naparating ang kaalaman, sa isang malikhaing pamamaraan. Apirmasyon ng naisip kong pakikipagkapwa sa ibang larangan. Tuwang-tuwa ako, at inggit na inggit.

”Baka magiging cultural dictionary ng Panay flora at fauna ang nobela mo?” Sabi ng kritiko sa aking isip. Agam-agam din ito ng makatang si Jerry Gracio nang sinusulat niya ang Aves. Hindi ako nag-iisa. Nagawa niya, magagawa ko rin. Isusulat ko ang mga ito: ang

tahimikan ng bato, ang paghihintay ng orkidyas sa perpektong pollinator, ang pasensya ng ipis at ang sinasabing pagiging mapagmahal nitong ina, ang mga bulaklak at dahon ng bakawan na nagpapagaling ng sugat at sakit. Ang amoy at kulay ng gubat at dagat.

Ang Kalibutan, sa Dulo ng mga Daliri: Malikhaing Proseso

Paghahanda. Nara(ra)nasan ko ito at nai(i)ntindihan bilang ang pag-iisip bilang trabaho, ang pag-e-emote bilang bisyo.

At ang pagsisimula bilang pinakamahirap na bahagi.

At ang pagsusulat mismo bilang paglulublob, pamamahinga, at pagtatapos.

Nagpapakatotoo ako: kung ano ang pitik ng isip, boses ng isip, siyang patik-patik ng mga daliri sa keyboard. ”Show, don’t tell” oo, gayundin ang pasalaysay sa boses ng mga babaylan at binukot at ng mga matatandang kuwento ng Asya.

May napatunayan ako sa pamamahinga. Kaya hindi na ako nababahala o nagi-guilty sakaling natatagpuan ang sariling nakatunganga.

Sa the myths of innovation, tinutuligsa ni Scott Berkun ang pagsawalangbahala sa halos 20 na taon na pag-aaral ni Isaac Newton ng matematika sa Cambridge bago niya madiskubre ang law of gravity. Para kay Berkun, nararapat itong ituring na kontribusyon ni Newton, hindi tuklas. Dahil nalaman na at nagawa ito ng mga taga-Ehipto sa kanilang piramid at ng mga Romano sa kanilang koliseyum. Sinasalungguhitan din niya ang reyalidad ng maraming oras na inilaan ni Archimedes sa paghahanap ng sagot sa iniutos ng hari: ang pag-alam kung ang regalo ay likha sa purong ginto o hindi. Kaya sa araw na iyon ng paliligo, sa kanyang pag-obserba sa alwak ng tubig pagpasok sa banyo, namalas niya ang paraan sa pagsagot sa problema: sa pag-alam sa volyum at bigat ng bagay, makokompyut niya ang densidad nito. Kaya ang pagtatakbo niya sa kalsada na nakahubad, nagsusumigaw na “Eureka!” (I have found it!).

Pinapatibay ni Berkun ang argumento ni Ayn Rand sa ”Writing and the Subconscious”  tungkol sa papel ng “subconscious” sa proseso ng paglikha kapwa sa sining at siyensya. Walang misteryo: ang mistikal na elemento na niro-romanticize ng mga manunulat at artist – ang Musa, ang “Divine Inspiration,” – ay produkto ng kaalaman at karanasan sa panahon na namamalas-danas sa pamamahinga.

Panahon ng pagpapahinog ang tinatawag na procrastination na ginagamot ng modernong sikolohiya, sa bentaha ng kapitalista, sa pagkakasakit ng manggagawa (stress, cancer) sa patuloy na lumalawak at umiigting na kompetisyon sa market.

Napakahalaga ng revisyon: ang pakikinig sa inner critic at paggalang-tiwala sa mambabasa. Mapalad ako sa aking pamilya, sila ang aking unang tagabasa. Mapalad rin ako sa pagkakaroon ng mga girlfriends sa loob at labas ng bansa na kahit nasa ibang larangan, mahilig magbasa. Sa pamamagitan ng email at Notes sa Facebook, naipapadala ko sa kanila ang draft para sa kanilang puna. Sa mga postings ko rin sa Facebook, lalo na sa Kinaray-a, mabilis akong nakakakuha ng sagot mula sa mga kababayan – manunulat man o hindi – sa iba’t ibang sulok ng bansa at mundo. Nostalgia sa wika, lalo na sa mga salitang nariyan pa rin sa dila ngunit minsan, hindi na maibigkas, at ngayon, sa Kamatayon sa Isla Boracay, ano at dumadaloy – isang musika!

Wish ko lang maisalin ko ito, mailapat din sa Filipino.

Oras, oras. Kung aabutin man ng maraming taon bago lumabas ang versyon sa Filipino, ang pagsusulat ay isang disiplina’t trabaho.

At, dahil, ang pagtatapos ay isang magpakailanman.

Sinasabi ko sa inyo: alam ko na, nakikita ko na ang katapusan ng Kamatayon sa Isla Boracay. Sasabihin ko na sa inyo: magpapatayo si Acay Amba ng bagong negosyo. Hindi ko pa sigurado kung isang bahaykubo, isang hardin, isang lawa, isang kailaliman ng mundo, ngunit ang alam ko, mula sa pagiging manugsugidanun, tagapagkuwento, magiging isa siyang manugpamati o tagapakinig. Naririnig ko na ang ganitong bulong ng isip: Hindi nakikinig ang tao dahil magulo ang kanyang isip. Kung hindi man magulo, blangko, kaya nababagot, naghahanap. Matututo lamang ang taong makinig kapag nakapagkuwento na siya.

Ano ang nangyayari sa katahimikan? Sa pagitan ng pag-iisip at pagbibigkas?

Hindi paglisan ang napakahirap gawin, o ang paglimot, kundi ang pananahimik. Ikuwento mo kay Acay Amba ang iyong lungkot, ang iyong kasalanan, at makikinig lamang siya.

Parang pagtatapos ng jigsaw puzle ang pagtatapos ng nobela: nagiging makabuluhan lamang ang mga nadagdag na detalye dahil sa mga nauna nang naiposisyon. Sinusulat ko pa lamang itong nobela, sa Kinaray-a, at sinasalin, isasalin sa Filipino. Hindi ko pa alam talaga kung papaano ito tatapusin, magtatapos.

Ito, higit sa lahat, ang pangontra sa pagkabagot – ang pagpapabitay sa matandang kahoy na inyam para madagit ng haring ibon ang kaluluwa at madala malapit sa araw, sa kalawakan – sa muling pagkabuhay.

Posted in Blog | 1 Comment